جۆرە جیاوازەکانی ئازار و هۆکارەکانی
پێشەکی:
ئازار هەستێکی ناخۆش و ئەزموونێکی سۆزدارییە کە پەیوەندی هەیە بە زیانگەیاندن بە شانەکانی لەش یان مەترسی زیانگەیاندن. ئازار نیشانەیەکی گرنگە کە ئاگادارمان دەکاتەوە لەوەی شتێک بە دروستی کار ناکات لە لەشماندا. تێگەیشتن لە جۆرەکانی ئازار و هۆکارەکانی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی گونجاو. ئەم بابەتە هەوڵ دەدات ڕوونکردنەوە بدات لەسەر جۆرە جیاوازەکانی ئازار، هۆکارەکانی، نیشانەکان، شێوازەکانی دەستنیشانکردن، چارەسەرەکان، ڕێگریکردن، ئاڵۆزکارییەکان، کەی سەردانی پزیشک بکەیت، چۆن دەتوانیت لەگەڵ ئازاردا بژیت، و دەرئەنجامەکان.
چییە؟
ئازار ئەزموونێکی تاکەکەسییە و دەتوانێت بە شێوەیەکی زۆر جیاواز هەستی پێ بکرێت. ئازار دەتوانێت تیژ، کوشندە، سست، یان سووتێنەر بێت. هەروەها دەتوانێت بەردەوام بێت یان بێت و بڕوات. ئازار دەتوانێت لە شوێنێکی دیاریکراودا بێت یان لە هەموو لەشدا بڵاوبێتەوە. لە ڕووی پزیشکییەوە، ئازار وەک میکانیزمێکی بەرگری لەش دادەنرێت کە ئاگادارمان دەکاتەوە لە مەترسی یان زیان.
هۆکارەکان:
هۆکارەکانی ئازار زۆرن و دەکرێت جۆراوجۆر بن. هەندێک لە هۆکارە باوەکان بریتین لە:
* برینداربوون: بڕین، سووتان، شکانی ئێسک، و کشانی ماسولکەکان دەتوانن ببنە هۆی ئازار.
* هەوکردن: هەوکردن دەتوانێت ببێتە هۆی ئازار لە جومگەکان، ماسولکەکان، یان ئەندامەکانی لەشدا.
* نەخۆشییەکان: هەندێک نەخۆشی وەک شەکرە (diabetes)، شێرپەنجە (cancer)، و نەخۆشییەکانی دڵ دەتوانن ببنە هۆی ئازار.
* تێکچوونی دەمارەکان: زیان گەیاندن بە دەمارەکان دەتوانێت ببێتە هۆی ئازاری درێژخایەن.
* هۆکاری دەروونی: سترێس، خەمۆکی، و دڵەڕاوکێ دەتوانن ئازار زیاتر بکەن.
جۆرەکانی ئازار:
چەندین جۆری سەرەکی ئازار هەن، لەوانە:
* ئازاری نۆسیپتیڤ (Nociceptive pain): ئەم جۆرە ئازارە بەهۆی زیانگەیاندن بە شانەکانی لەشەوە دروست دەبێت. دەمارە هەستیارەکان ئاماژە بۆ مێشک دەنێرن کە ئازار هەیە. نموونەکانی بریتین لە ئازاری بڕین، سووتان، یان شکانی ئێسک.
* ئازاری نیورۆپاتی (Neuropathic pain): ئەم جۆرە ئازارە بەهۆی زیانگەیاندن بە دەمارەکانەوە دروست دەبێت. دەمارەکان ئاماژەی هەڵە بۆ مێشک دەنێرن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئازاری درێژخایەن. نموونەکانی بریتین لە ئازاری شەکرە، ئازاری دوای هەربس (herpes)، و ئازاری فانتۆم (phantom pain).
* ئازاری هەوکردن (Inflammatory pain): ئەم جۆرە ئازارە بەهۆی هەوکردنەوە دروست دەبێت. هەوکردن دەبێتە هۆی ئازار و هەڵئاوسان. نموونەکانی بریتین لە ئازاری ڕۆماتیزم (rheumatism) و ئازاری نەخۆشییەکانی ڕیخۆڵە.
* ئازاری درێژخایەن (Chronic pain): ئازاری درێژخایەن ئەو ئازارەیە کە بۆ ماوەی زیاتر لە سێ مانگ بەردەوام دەبێت. دەتوانێت کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی ڕۆژانە هەبێت. هۆکارەکانی ئازاری درێژخایەن دەکرێت جۆراوجۆر بن، لەوانە برینداربوون، نەخۆشییە درێژخایەنەکان، و تێکچوونی دەمارەکان.
نیشانەکان:
نیشانەکانی ئازار دەتوانن جۆراوجۆر بن بەپێی جۆری ئازار و هۆکارەکەی. هەندێک لە نیشانە باوەکان بریتین لە:
* ئازاری تیژ یان کوشندە
* ئازاری سست یان سووتێنەر
* ئازار کە بەردەوامە یان دێت و دەڕوات
* ئازار لە شوێنێکی دیاریکراودا یان لە هەموو لەشدا
* هەڵئاوسان
* سووربوونەوە
* گەرمبوون
* ڕەقبوون
* ماندوێتی
* خەمۆکی
* دڵەڕاوکێ
* کێشە لە خەودا
پشکنین و تاقیکردنەوەکان:
بۆ دەستنیشانکردنی هۆکاری ئازار، پزیشک چەند پشکنین و تاقیکردنەوەیەک ئەنجام دەدات، لەوانە:
* پرسیارکردن دەربارەی مێژووی تەندروستی و نیشانەکان
* پشکنینی جەستەیی
* تاقیکردنەوەی خوێن
* تاقیکردنەوەی میز
* وێنەگرتنی تیشکی ئێکس (X-ray)
* وێنەگرتنی MRI
* وێنەگرتنی CT scan
* تاقیکردنەوەی دەمارەکان
چارەسەر:
چارەسەری ئازار بەندە لەسەر جۆری ئازار و هۆکارەکەی. ئامانج لە چارەسەر بریتییە لە کەمکردنەوەی ئازار و باشترکردنی کوالێتی ژیان.
* چارەسەری دەرمان:
چەندین دەرمان هەن کە دەتوانن بۆ چارەسەری ئازار بەکاربهێنرێن، لەوانە:
* دەرمانی ئازارشکێن (Painkillers): وەک پاراسیتامۆڵ (paracetamol) و ئیبۆپرۆفین (ibuprofen).
* دەرمانی دژە هەوکردن (Anti-inflammatory drugs): وەک ناپرۆکسین (naproxen) و دیکلۆفیناک (diclofenac).
* دەرمانی دژە خەمۆکی (Antidepressants): هەندێک دەرمانی دژە خەمۆکی دەتوانن بۆ چارەسەری ئازاری نیورۆپاتی بەکاربهێنرێن.
* دەرمانی دژە تشنج (Anticonvulsants): هەندێک دەرمانی دژە تشنج دەتوانن بۆ چارەسەری ئازاری نیورۆپاتی بەکاربهێنرێن.
* ئۆپیۆیدەکان (Opioids): دەرمانی ئازارشکێنی بەهێزن و دەبێت تەنها لەژێر چاودێری پزیشکدا بەکاربهێنرێن.
* چارەسەری نەشتەرگەری:
لە هەندێک حاڵەتدا، نەشتەرگەری پێویستە بۆ چارەسەری هۆکاری ئازار. بۆ نموونە، نەشتەرگەری بۆ چاککردنەوەی ئێسکێکی شکاو یان لابردنی وەرەمێک (tumor).
* ڕێگاکانی چاودێری لە ماڵەوە:
چەند ڕێگایەک هەن کە دەتوانیت لە ماڵەوە بۆ کەمکردنەوەی ئازار بەکاریان بهێنیت، لەوانە:
* بەکارهێنانی سەهۆڵ یان گەرم بۆ شوێنی ئازارەکە.
* پشوودان.
* ئەنجامدانی وەرزشی سووک.
* خواردنی خۆراکی تەندروست.
* کەمکردنەوەی سترێس.
* گۆڕانکاریی شێوازی ژیان:
هەندێک گۆڕانکاری لە شێوازی ژیاندا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، لەوانە:
* وازهێنان لە جگەرەکێشان.
* کەمکردنەوەی کێش.
* ڕێکخستنی شەکری خوێن (blood sugar) ئەگەر شەکرەت هەبێت (diabetes).
* بەڕێوەبردنی سترێس.
ڕێگری:
چەند ڕێگایەک هەن کە دەتوانیت بۆ ڕێگریکردن لە ئازار بەکاریان بهێنیت، لەوانە:
* خۆپاراستن لە برینداربوون.
* پاراستنی کێشی تەندروست.
* ئەنجامدانی وەرزش بە شێوەیەکی ڕێک.
* خواردنی خۆراکی تەندروست.
* بەڕێوەبردنی سترێس.
* پشکنینی تەندروستی بە شێوەیەکی ڕێک.
ئاڵۆزکاری:
ئەگەر ئازار چارەسەر نەکرێت، دەتوانێت ببێتە هۆی چەند ئاڵۆزکارییەک، لەوانە:
* ئازاری درێژخایەن.
* خەمۆکی.
* دڵەڕاوکێ.
* کێشە لە خەودا.
* کێشە لە کارکردن.
* کێشە لە پەیوەندییەکان.
* بەکارهێنانی ماددە هۆشبەرەکان.
کەی سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئازارت هەبوو کە:
* زۆر توند بوو.
* بۆ ماوەی زیاتر لە چەند ڕۆژێک بەردەوام بوو.
* لەگەڵ نیشانەکانی تردا بوو، وەک تا، لەرز، یان سەرئێشە.
* کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەت هەبوو.
ئەوا پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت.
ژیان لەگەڵ ئەم دۆخە:
ژیان لەگەڵ ئازاردا دەتوانێت زۆر سەخت بێت، بەڵام چەند شتێک هەن کە دەتوانیت بۆ باشترکردنی کوالێتی ژیانت ئەنجامیان بدەیت:
* فێربە دەربارەی ئازارەکەت.
* بەشداری بکە لە گروپەکانی پشتگیری.
* قسە بکە لەگەڵ خێزان و هاوڕێکانت دەربارەی ئازارەکەت.
* بەڕێوەبردنی سترێس.
* ئەنجامدانی وەرزشی سووک.
* خواردنی خۆراکی تەندروست.
* بەدەستهێنانی خەوی پێویست.
* سەردانی پزیشک بە شێوەیەکی ڕێک.
دەرئەنجام:
ئازار هەستێکی ئاڵۆزە کە دەتوانێت کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ژیانی ڕۆژانە هەبێت. تێگەیشتن لە جۆرەکانی ئازار، هۆکارەکانی، نیشانەکان، شێوازەکانی دەستنیشانکردن، چارەسەرەکان، ڕێگریکردن، ئاڵۆزکارییەکان، کەی سەردانی پزیشک بکەیت، چۆن دەتوانیت لەگەڵ ئازاردا بژیت، و دەرئەنجامەکان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بەڕێوەبردنی ئازار و باشترکردنی کوالێتی ژیان. گرنگە کە ئازار بە جدی وەربگیرێت و داوای یارمەتی پزیشکی بکرێت ئەگەر پێویست بوو. هەروەها گرنگە کە شێوازی ژیانێکی تەندروست پەیڕەو بکرێت بۆ ڕێگریکردن لە ئازار و باشترکردنی تەندروستی گشتی.